Brood eten, glutenovergevoeligheid en coeliakie

Door Vincent Hesselink, arts

Brood eten is niet zo gezond als we denken

Een aantal jaren geleden kwam ik op het spoor van een fenomeen in de geneeskunde dat in Nederland (vooral onder artsen) nog maar weinig bekend is. Ik las in artikelen van Amerikaanse en Duitse artsen en medische bloggers dat brood eten misschien helemaal niet zo gezond is als we denken. Dat fenomeen heet gluten. Zeer uiteenlopende klachten blijken te herleiden tot glutenovergevoeligheid of glutenintolerantie.

Gluten zijn eiwitten die worden aangetroffen in granen waarvan onder meer brood wordt gemaakt. Gluten betekent letterlijk “lijm” en is zeer geschikt als bind- en verdik-kingsmiddel. Ook is het een goedkope grondstof. Daarom wordt het in heel veel pro-ducten verwerkt.
Wat is nu het probleem met gluten? Dit eiwit heeft een ongunstige werking op de darmwand en veroorzaakt daar in meer of mindere mate ontsteking.
Sinds ik mij hierin heb verdiept, herken ik dagelijks mensen op mijn spreekuur die deze glutenovergevoeligheid hebben. Niet iedereen is er even gevoelig voor, maar de schattingen zijn dat zeker 20% van onze bevolking een glutenovergevoeligheid heeft en het vervelende is dat de meesten het niet van zichzelf weten. Maar ook mensen die niet ziek worden of klachten krijgen van glutenhoudend eten, hebben baat bij minderen of vermijden.

Veel zeldzamer is de ziekte die coeliakie heet. Patiënten met deze ziekte zijn allergisch voor gluten en krijgen al bij geringe hoeveelheden een heftige reactie en worden dood-ziek. Dit is veel makkelijker te herkennen en wordt al op jonge leeftijd vastgesteld, mits hun arts het beeld kent. Maar voeding als oorzaak van ziekte wordt in Nederland onder artsen nauwelijks serieus genomen en daarom wordt het vaak over het hoofd gezien.

Wat zijn de symptomen van glutenovergevoeligheid?

Een breed scala aan symptomen kunnen het gevolg zijn van glutenovergevoeligheid en daarom is het vaak lastig te herkennen. Het verraderlijke is dat glutenovergevoeligheid vaak wordt geassocieerd met darmklachten, maar dat niet iedereen die ook heeft.
Glutenovergevoeligheid heeft tot gevolg een ontstoken darmwand en de belangrijkste symptomen hiervan zijn:
* Darmklachten – Het meest voor de hand liggend zijn klachten van de darm zelf, zoals buikpijn, krampen, opgeblazen gevoel (bloating) en onregelmatige of gestoorde ontlasting, zowel obstipatie als diarree en ook maagzuur of -pijn.
* Slechte opname voedingsstoffen - Wat verder belangrijk is dat een gestoorde darmwand voedingsstoffen slechter opneemt uit onze voeding. We krijgen tekorten van vitamines en mineralen wat weer tot ziekte kan leiden. Bekend zijn tekorten aan vitami-ne K, foliumzuur, ijzer en calcium.
* Giftige stoffen lekken door de darmwand - Gluten veroorzaken ook een ver-storing van onze darmbacteriën, de gezonde worden verdrongen door slechte bacteriën, gisten en schimmels. Hierdoor raakt de darmwand aangetast en gaat lekken (leaky gut syndrome) en krijgen we giftige stoffen binnen die eigenlijk door de lever zouden moeten worden gefilterd. Dit kan ook weer diverse klachten geven.
* Zwakkere afweer - Maar de darmwand heeft ook een belangrijke rol in ons af-weersysteem, het immuunsysteem, dus bij een gestoorde darmwand kan het onze af-weer verzwakken. Dit kan resulteren in herhaalde luchtweginfecties, voorhoofdsholte-ontstekingen, maar ook ontstekingen van het gebit, ontstekingen van de huid, etc.
* Allergieën - Het immuunsysteem speelt ook een rol bij allergieën. Ons afweer-systeem keert zich dan tegen de eigen cellen. Dit kan lijden tot huidafwijkingen en ook weer luchtwegallergieën. Er wordt dan zelden gedacht aan gluten als oorzaak.
* Vermoeidheid - Dit is een symptoom dat bij veel ziektes voorkomt, maar het is opvallend hoe vaak mensen die stoppen met gluten zich fitter voelen.
* Depressie en andere stoornissen van de hersenen - Onze darmwand is de grootste producent van de stof serotonine in ons lichaam. Serotonine heeft veel functies in de hersenen, één van de belangrijkste is het regelen van onze stemming. Bij een tekort in de hersenen worden we depressief. Antidepressiva (SSRI’s zoals Prozac, Fevarin, Seroxat) zijn chemische middelen die de laatste beetjes serotonine uit de cellen persen. Veel logischer is om te zorgen dat het lichaam voldoende aanmaakt. Maar als onze darmwand ontstoken is, lukt dat niet. Behalve een verband met depressie wordt ook een verband gelegd met andere stoornissen van de hersenen zoals dementie, verminderde mentale functie, autisme, Asperger, ADHD en andere gedragsveranderingen.
* Gewrichtsklachten en botontkalking - In onze praktijk zijn klachten van het bewegingsstelsel natuurlijk veel voorkomend. Glutenovergevoeligheid kan algehele ge-wrichtsklachten (artrose en artritis) en botontkalking (osteopenie, osteoporose) ver-oorzaken. Er zijn aanwijzingen dat artrose en reumatische aandoeningen zoals de ziekte van Bechterew verbeteren door glutenvrij te eten.
* Overgewicht - Ten slotte verheugend nieuws voor mensen met hardnekkig over-gewicht. Als geen enkel dieet helpt kan het goed zijn dat een glutenovergevoeligheid de oorzaak is.

Hoe weet ik of ik glutenovergevoelig ben?

Het is moeilijk te meten in bloedtesten. Daarom is de beste methode de volgende. Eet gedurende 4-6 weken strikt glutenvrij. Vaak voel je je al een stuk beter en beginnen symptomen te verdwijnen. Start daarna weer met eten van veel glutenhoudend voedsel en je voelt direct het negatieve effect. Dan is het bewijs geleverd. Het is wel belangrijk dat je in de testperiode echt geen enkel glutenhoudend eten neemt.

Wat moet ik vermijden als ik glutenovergevoelig ben?

In het begin lijkt het heel veel, maar na het veranderen van je eetpatroon blijft er ook veel (aanzienlijk gezonder) eten over. Gluten zitten in tarwe, rogge, gerst, haver, spelt, bulgur en couscous. Dit zijn de ingrediënten voor brood, pasta, pizzabodems, muesli, cruesli, ontbijtgranen, koekjes, ontbijtkoek, taart en zoutjes. Veel minder bekend is dat het in de meeste voeding zit die in een fabriek is bewerkt, het is namelijk een goed bindmiddel. Denk hierbij aan alle pakjes en zakje met sauzen, soepen, kant en klaar maaltijden, etc. Gelukkig staat vaak op de verpakking vermeldt of iets gluten bevat.

Wat kan ik wel eten?

In mijn artikel “Basisregels gezonde voeding” staat beschreven wat ons optimale voedsel is. Van de 3 hoofdbestanddelen in voedsel: eiwit, vet en koolhydraat moeten we voldoende binnen krijgen. Graanproducten bevatten vooral koolhydraat en eiwit. Deze moeten worden vervangen. Koolhydraten kunnen worden vervangen door diverse groentes , wortels, knollen, fruit, rijst, aardappelen en quinoa. Eiwitten kun je halen uit allerlei noten, zaden, pitten, maar verrassend genoeg ook uit groente. Boerenkool, broc-coli en spinazie bevatten veel eiwitten. Natuurlijk zit er ook eiwit in vlees en vis. Brood bevat diverse vitamines en mineralen, die halen we ook uit deze producten.
Er komen steeds meer kant en klare glutenvrije producten op de markt, maar helaas zijn deze vaak bloedsuikerverhogend. Daarom is het beter om ze niet te eten.

Glutenvrij eten is voor iedereen gezonder

Ook mensen die niet ziek worden of klachten krijgen van glutenhoudend eten, hebben baat bij minderen of vermijden. Het is aangetoond dat glutenvrij eten vaak lijdt tot een lager gewicht, een lager cholesterolgehalte, een lagere bloeddruk, en minder kans op het krijgen van suikerziekte en diverse vormen van kanker.
En verheugend nieuws voor mensen met hardnekkig overgewicht. is dat als geen enkel dieet helpt, glutenovergevoeligheid de oorzaak kan zijn.
Met glutenvrij eten lukt het suikerziekte type 2 patiënten (diabetes type II) vaak om van de geneesmiddelen af te komen of om deze sterk te verminderen. Suikerziekte type 1 is een zogenaamde auto-immuunziekte. Deze patiënten hebben veel baat bij een gezonde darmwand en kunnen vaak met minder insuline toe.
Patiënten met een metabool syndroom hebben ook vaak baat bij glutenvrij eten. Bij een metabool syndroom heeft iemand een combinatie van hartklachten, hoge bloeddruk, overgewicht, verhoogd cholesterol en suikerziekte.

Ten slotte zijn er nog meer redenen om geen brood te eten. Brood bevat gist en fytine-zuur dat de darmflora verstoort. Verder worden aan brood E-nummers en kleurstoffen toegevoegd, die niet gunstig zijn voor de gezondheid. En brood geeft ondanks het hoge vezelgehalte een sterke bloedsuiker stijging.

Aan de slag met glutenvrij eten

Overschakelen op glutenvrij eten is niet eenvoudig. Gluten hebben een opiumachtige werking waardoor brood letterlijk verslavend is. Probeer in kleine stapjes graanpro-ducten te vervangen door ander voedsel. We zijn zo gewend aan onze boterham dat creativiteit en doorzettingsvermogen vereist zijn. Soms zijn mensen in je omgeving sceptisch of maken er flauwe grappen over. Verder is het belangrijk om geduldig te zijn, trek een aantal weken uit om over te schakelen.
Het duurt ongeveer 30-60 dagen voor een ontstoken darmwand om te genezen. Veel van bovenstaande klachten kunnen in de loop van een jaar verbeteren, dus geef niet te snel op, want de beloning is vaak groot.

Conclusie

Het hoofdbestanddeel van brood is tarwe. De meeste granen zoals tarwe bevatten glu-ten. Gluten zijn eiwitten die een ontsteking van de darmwand kunnen veroorzaken. We noemen dit glutenovergevoeligheid of glutenintolerantie. Dit geeft niet alleen darm-klachten maar kan ook veel andere vaak sluimerende klachten geven. Denk hierbij aan gewrichtsklachten, ontstekingen, huidafwijkingen, allergieën, vermoeidheid, overge-wicht en hersenfunctiestoornissen, zoals depressie. De oplossing is simpel maar vraagt in de praktijk om een omschakeling; eet geen glutenhoudend voedsel. Dit geldt vooral voor mensen die glutenovergevoelig zijn, maar iedereen kan er baat bij hebben.

Literatuurlijst
Links over gluten
Recepten
Testimonials